Het eerste Nederlandse roeihandboek
Veel mensen zullen zich bewust zijn van het bestaan van Google Books, een initiatief van de bekende zoekmachinegigant om zoveel mogen boeken te digitaliseren en ze op die manier openbaar te maken. Minder bekend is een al in 1971 opgestart initiatief met de naam Project Gutenberg, vernoemd naar de uitvinder van de boekdrukkunst. Met 42.000 digitale titels komt Project Gutenberg niet in de buurt van de inmiddels 30 miljoen ingescande boeken van Google, maar toch zitten er soms nog roeipareltjes tussen.
Een van de gedigitaliseerde werken die op de website van Project Gutenberg is te vinden het oudste Nederlandstalige roei-instructieboek. Het in 1886 gepubliceerde werk luistert naar de simpele naam ‘Nederlandsch Handboek voor de Roeisport’ en is geschreven door Pieter Helbert Damsté en Frans Eduard Pels Rijcken. Beide heren waren in hun studententijd actief voor Njord en vonden het in die prille fase van het Nederlandse studentenroeien wel een goed idee om een instructieboek te schrijven. Tot 1918 was dit het enige Nederlandse handboek het roeien.
En nu staat het dus online, te lezen voor een ieder die daar plezier uit kan putten. Veel van de instructies van Damsté en Pels Rijcken zijn niet helemaal meer van deze tijd. En ook toen waren de twee Leidse heren zich welbewust van het feit dat hun boek onmogelijk zonder fouten of omissies zou zijn. De tekst, zo schrijven ze, is slechts hun goed onderbouwde opinie. En dan nog moesten er geen wonderbaarlijke roei-bekeringen verwacht worden. “Al roept de lezer, na de vrucht onzer overpeinzingen te hebben doorloopen, nog niet uit: ‘la vie sans canotage est une absurdité’, zoo hopen wij toch door onzen arbeid iets te mogen bijdragen tot het opwekken van de liefde voor den edelen roeisport in ons dierbaar vaderland!” luidt de laatste zin van het voorwoord.
Het uitvoerige werk van Damsté en Pels Rijcken verhaalt onder meer over de geschiedenis van de roeisport in Duitsland en Engeland en de belangrijke wedstrijden aldaar. Vanzelfsprekend komt ook het begin van de roeisport in Nederland aan bod, met de oprichting van de eerste burgerroeiverenigingen en de allereerste wedstrijden. Na deze historische uiteenzetting volgt een uitvoerige uitleg over de details van het roeien: wat het onderscheid is tussen de verschillende boten, hoe de roeibeweging er nu werkelijk uitziet cq. uit hoort te zien, wat de rol van de stuurman is en hoe een wedstrijd aan te gaan.
Tussen de welbekende instructies staan, zeker voor de liefhebber van de historie van het roeien, een aantal interessante zinsneden. Bewijs van (poging tot) innovatie van riemen (“De proeven, die de berlijnsche bootbouwer Rettig in 1885 met holle riemen heeft genomen, zijn niet bevredigend uitgevallen.”), opmerkelijke onderdelen van de boot zoals het zogenaamde ‘windzeil’ dat scullers moet helpen rechtdoor te gaan (“Ieder sculler weet bij ondervinding, hoe lastig het is om bij zijwind koers te houden, daar de boot steeds neiging heeft met den boeg tegen den wind in te loopen”) en de notie dat boten nooit op de twee uiteinden moeten liggen “daar zij dan in ’t midden zal uitzakken”.
Het mooiste verhaal betreft evenwel een innovatie in Amerika: boten gemaakt van papier. Interessant, maar volgens de schrijvers waarschijnlijk niet bijzonder handig. “In Amerika worden racebooten in de laatste jaren ook van papier vervaardigd; zij moeten ten opzichte van lichtheid, gemakkelijke reparatie, groote hechtheid, enz. vele voordeelen aanbieden. Door lang in het water te liggen zal de papieren substantie, al is deze ook nog zoo hard gemaakt, naar onze meening, echter noodzakelijk water inzuigen. In Europa zijn zij nog slechts weinig in gebruik om de eenvoudige reden, dat de Amerikanen de bewerking geheim houden. Al heeft men er dus de hooge transportkosten voor over om hier zulk eene boot te bezitten, zoo moet men haar toch bij elke averij in Amerika laten herstellen.”
Het boek van Damsté en Pels Rijcken is een prachtig overblijfsel van lang vervlogen tijden, toen de roeisport nog in zijn kinderschoenen stond in Nederland. En ja, sommige dingen moet je misschien met een korreltje zout nemen. Want “[t]wee uren vóór den aanvang van den wedstrijd […] een stevig, maar niet overvloedig maal [te gebruiken], bestaande uit vleesch en eieren” is misschien niet de beste tip om het najaar mee in te gaan.
Het boek ‘Nederlandsch Handboek voor de Roeisport’ is hier terug te lezen.
